Stikstofmysteries; emissies, concentraties en deposities

Twee jaar geleden zijn, in een onderzoek van de hand van Roy Wichink Kruit et al. (2024) de zee-emissies van ammoniak opnieuw vastgesteld: ‘Eindrapport Ammoniak van Zee; Samenvatting van het onderzoek naar de onderschatting van de ammoniakconcentraties langs de kust’ (RIVM-rapport 2024-0095).

Nu klinkt dit niet zo heel spectaculair, maar dit onderzoek biedt wel goede aanknopingspunten om te zien hoe OPS (het rekenmodel achter AERIUS) werkt en welke factoren van belang zijn om op een ‘wetenschappelijk verantwoorde’ manier ammoniakdeposities te voorspellen.
De aanleiding van dit onderzoek wordt in het rapport zelf als volgt uitgelegd:

“Het is bekend dat er langs de kust een verschil is tussen de gemeten en berekende concentraties van ammoniak. De berekeningen worden daarom gecorrigeerd, zodat ze beter aansluiten bij de metingen. Van een deel van de stikstofdepositie langs de kust is bekend van welke bronnen het komt. Het deel dat ontbreekt, werd toegeschreven aan de uitstoot van ammoniak uit zee. Maar deze uitstoot werd te hoog ingeschat.”

Volgens het rapport zijn deze herziene zee-emissies bepaald door het luchtkwaliteitsmodel EMEP4NL te voeden met gegevens over de chemische samenstelling van het zeewater, bestaande uit metingen van Rijkswaterstaat en modelresultaten van Deltares. Deze herziene zee-emissies zijn daarmee fysisch-chemisch beter onderbouwd.
Echter, de herziene zee-emissies zijn vele malen lager dan de emissies die eerder waren afgeleid door Noordijk et al. (2014). Een gevolg hiervan is dat het verschil tussen berekeningen en metingen van NH3 in een uitgebreid kustgebied (zo ongeveer heel West Nederland) grotendeels terug is. We hebben weer een ammoniak-gat!

Nu was dat best wel een ding. In een eerder rapport van Wichink Kruit et al (RIVM rapport 2020-0076), toen er dus nog gerekend werd met een (te) hoge zee-emissie, waren de onderzoekers al ingegaan op de verschillen tussen metingen en berekeningen in de achtergrondconcentratie van ammoniak, volgens het eigen OPS-model en men had, in navolging van een aantal andere onderzoekers, dit gevonden:

Te zien is dat de metingen in het westen van het land meestal een te lage waarde voor de ammoniak-concentratie van de lucht aangaven, in vergelijk met de OPS-berekeningen. Dit terwijl de metingen in het oosten van het land juist een veel lagere waarde laten zien, in vergelijk met deze berekeningen.

Nu is voor de emissie en dus ammoniakconcentratie van de lucht in het verleden, door de onderzoeker Noordijk in 2014, een forse (maar onmeetbare) emissie vanuit de zee aangehouden, om het verschil tussen het westen en het oosten van het land te kunnen verklaren.

Je zou dus zeggen; je zit nog een beetje te laag, nog iets meer emissie vanuit de zee en je zit precies goed qua berekeningen. Uiteraard was dit dan ook de insteek van onderzoek naar de zee-emissie, maar, om de zaak niet al te subjectief te benaderen, was dit onderzoek uitbesteed aan Dr. Martin Johnson (Univ. van East Anglia, UK).
Deze onderzoeker kwam echter helaas tot een volledig tegengestelde conclusie. De in het OPS-model gehanteerde gemodelleerde emissie, aan de hand van het onderzoek door Noordijk, was juist veel te hoog.

In het rapport wordt gesteld:
“De emissie vanuit zee, zoals [door Noordijk was] aangenomen op basis van het verschil tussen de gemeten en berekende concentratie, kwam daarbij uit op ongeveer 30 kton ammoniak per jaar voor het getoonde domein.
(…)
Johnson komt op een emissie die 50-100 ton NH3 bedraagt, hetgeen veel minder is dan waarvan in de OPS-berekeningen wordt uitgegaan. Volgens zijn analyse kan het verschil tussen de gemeten en berekende concentratie voor de meetlocaties langs de kust dus niet volledig verklaard worden door ‘ammoniak uit zee’. Daarom is nader onderzoek gestart om de onderschatting van de concentraties aan de kust te kunnen verklaren.”

Het zee-onderzoek

In het hierboven al genoemde onderzoek uit 2024 werden vervolgens drie hypotheses over de het nieuwe ‘ammoniak-gat’ nader onderzocht:

“Hypothese A: Het ligt aan de metingen

Over het algemeen wordt ervan uitgegaan dat de metingen correct zijn. Toch kennen ook de metingen onzekerheden. Zo kan een ammoniakmeting met passieve samplers te hoog uitvallen door nalevering van ammoniak, dat in de vorm van ammoniumaerosol op het filter zit. Met aanvullende experimenten is nagegaan wat het effect van deze nalevering zou kunnen zijn. (…)

Hypothese B: Het ligt aan ontbrekende bronnen

Voor de modelberekeningen is informatie over ammoniakbronnen nodig. Het kan zijn dat de emissie vanuit bestaande bronnen wordt onderschat, of dat bronnen niet bij de Emissieregistratie bekend zijn. Daarnaast worden natuurlijke bronnen in principe niet door de Emissieregistratie gerapporteerd. Ook heeft het onderzoek van Johnson laten zien dat er wel degelijk onder bepaalde omstandigheden een hoeveelheid ammoniak uit het zeewater kan vervluchtigen. Een realistische inschatting van die hoeveelheid zou in de modellering meegenomen kunnen worden. (…)

Hypothese C: Het ligt aan de modelberekening.

Sinds een aantal jaren wordt een ruimtelijke kalibratiemethode gebruikt om de berekende ammoniakconcentraties te corrigeren naar de metingen (Wichink Kruit et al., 2020). De tot nu toe gehanteerde achtergrondconcentratiekaart van ammoniak, die onder andere gebruikt wordt om de compensatiepunten aan het oppervlak in te schatten, is nog niet ruimtelijk gekalibreerd. Een dergelijke kalibratie leidt mogelijk wel tot hogere berekende ammoniakconcentraties langs de kust.”

Om een lang verhaal kort te maken. De eerste twee hypotheses konden de gevonden verschillen niet verklaren. Maar het OPS-model is uiteindelijk toch opnieuw (redelijk) kloppend gemaakt door een nieuwe modelberekening, die toch wat toelichting behoeft.

Hoe groot de verschillen waren geworden door het nieuwe onderzoek van Dr. Martin Johnson wordt mooi verduidelijkt door het onderstaande plaatje, wat was opgenomen in de “Kennisnotitie Methodewijziging voor kalibratie van NH3 droge depositieberekeningen aan concentratiemetingen” van het RIVM uit oktober 2025.

Om een redelijk kloppende ammoniak-depositiekaart te kunnen maken moest er dus flink wat gecorrigeerd worden ten opzichte van de in de hieraan ten grondslag liggende emissies.

Ammoniak-gaten zijn de specialiteit van Roy Wilchink Kruit. Hij had immers in zijn onderzoeken uit 2007/2008 en 2009 al eerder, het toen als groot probleem ervaren ‘ammoniakgat’, ‘opgelost’.
Destijds werd gevonden dat de ammoniakconcentraties die met OPS waren gemodelleerd, veel lager waren dan de gemeten concentraties. Dit verschil tussen de uitkomsten van metingen en berekeningen bedroeg 25 tot 30% en dit verschil werd gedoopt als ‘het ammoniakgat’.

Wichlink Kruit kwam destijds op het idee dat dat de snelheid waarmee ammoniak uit de lucht wordt opgenomen door planten, gewassen en de bodem (de droge depositie), in eerdere modelversies gewoon te hoog was ingeschat.
Omdat het model dacht dat ammoniak sneller uit de atmosfeer verdween, bleef er in de berekening minder gas over in de lucht. Toen deze depositiesnelheid in het model naar beneden werd bijgesteld, werd het berekende gat al voor een aanzienlijk deel gedicht.

In 2020 stond Wichink Kruit dus opnieuw voor een uitdaging toen hij geconfronteerd zag met de tegengestelde verschillen tussen het Westen en het Oosten van Nederland.  Maar ook deze uitdaging wist hij te overwinnen. In de samenvatting van zijn onderzoek uit 2020 valt te lezen:
“Om de berekende concentraties in overeenstemming te brengen met de metingen, worden ze gekalibreerd aan de jaargemiddelde concentratiemetingen. Dit gebeurt met een constante factor die over heel Nederland hetzelfde is (…).
Met het sterk toegenomen aantal meetpunten is te zien dat er rond dit gemiddelde ook een bepaalde spreiding is. Nadere analyse heeft geleerd dat de spreiding niet willekeurig over Nederland verdeeld is maar patronen vertoont (zie figuur 1b). Bijvoorbeeld in Zeeland kan de berekende concentratie tot 50% lager zijn dan de metingen en in oosten van Overijssel en Gelderland tot 50% hoger.

Het gevonden patroon biedt de mogelijkheid om een meer verfijnde kalibratie op de berekeningen uit te voeren. Via de ruimtelijke interpolatie methode ‘kriging’ is een passend kalibratieveld uitgerekend en toegepast. Deze analyse blijkt over de laatste 5 jaar een zeer stabiel resultaat op te leveren hetgeen vertrouwen geeft in de robuustheid van de methode. De verandering in de berekende ammoniakconcentratie in 2018 is te zien in figuur 2.”

De verandering van de berekende ammoniakconcentraties leidt ook tot een verandering van de berekende droge depositie van ammoniak. Dit heeft weer een verandering in de berekende totale stikstofdepositie tot gevolg (Figuur 3). 80% van de veranderingen ligt tussen de –9% en +18%. Lokaal in Zeeland en in het oosten van Gelderland en Overijssel zijn de verschillen groter.”

Flink wat groter zou ik zeggen.

Maar deze ‘statistische verfijning’ heeft dus gezorgd voor een andere, en beter met de gemeten concentraties en dus (berekende) deposities overeen komende achtergrondconcentratie voor heel Nederland.

Deze gecorrigeerde waardes zijn dus ‘ruimtelijk gekalibreerd’ volgens het RIVM, maar eigenlijk wordt hier, wat mij betreft, al te gemakkelijk ‘vergeten’ dat het gaat om een statistische aanpassing van de waardes, die worden berekend op grond van emissies en daardoor optredende concentraties, die dus eigenlijk gewoon niet kloppen.

En waarvan we dus ook niet weten waardoor ze niet kloppen. Waarom er een veel te hoge concentratie wordt berekend in het Oosten en een te lage concentratie in het Westen van Nederland is dus gewoon niet bekend.
Maar voor een model wat alleen waardes correct wil schatten is dat ook niet zo belangrijk. Je krijgt een waarde op basis van een berekening, past er een statistisch gevonden correctie op toe en je hebt een kloppende waarde. Prima toch? Opdracht volbracht.

Het nieuwe ‘ammoniak-gat’

En welke oplossing had Wilchink Kruit dan voor het nieuwe zee ammoniak-gat gevonden?  Nu, dat was dus eigenlijk niet anders dan hij al in het onderzoek van 2020 had gedaan.

In de modelberekeningen van OPS wordt gebruik gemaakt van de achtergrond-depositiekaarten van Nederland.

Wanneer je gebruik maakt van de ‘oude’ kaarten, waarbij de waarden werden gekalibreerd met een constante factor die over heel Nederland hetzelfde is, krijg je dus een grote afwijking. Maar, wanneer nu gebruik wordt gemaakt van nieuwe, met ‘kriging’ gevonden depositiekaarten, dan kan er dus ook een oplossing gevonden voor het Zee-ammoniakgat.

Je introduceert gewoon nieuwe gekalibreerde correctie-factoren.

In de woorden van het onderzoek van Wichink Kruit et al uit 2024:
“De tot nu toe gehanteerde achtergrondconcentratiekaart van ammoniak is echter nog niet ruimtelijk gekalibreerd [Dat klopt dus niet, er werd ‘anders’ gekalibreerd, EJ].
In Figuur 14 zijn de oude en de nieuwe achtergrondkaart van ammoniak in 2015 weergegeven en een verschilkaart tussen de nieuwe en de oude achtergrondkaart.

Een hogere achtergrondconcentratie betekent een hoger compensatiepunt, wat tot gevolg heeft dat de berekende droge depositie wordt gereduceerd, waardoor de berekende concentraties toenemen. In de nieuwe achtergrondkaart zijn de concentraties langs de kust iets hoger dan in de oude achtergrondkaart, dus zullen de berekende concentraties ook iets hoger worden.”

Klinkt prima, toch?

Het is alleen een mooie cirkelredenering:

“In de nieuwe achtergrondkaart zijn de [berekende, EJ] concentraties langs de kust iets hoger dan in de oude achtergrondkaart, dus zullen de berekende concentraties ook iets hoger worden.”

Maar het gaat wel heel scheef worden op het moment dat hij stelt dat een hogere achtergrondconcentratie ook een hoger compensatiepunt zou betekenen.
Ik ben dan ook bang dat de onderzoekers in hun streven om (opnieuw) een oplossing te vinden voor het nieuwe ammoniakgat, zichzelf zijn voorbij gelopen.

Misschien ten overvloede, maar voor de minder goed geïnformeerden in de stikstofdiscussie: het ammoniak-compensatiepunt is de specifieke concentratie van ammoniak (NH₃) in de buitenlucht waarbij er net zo veel gas door een medium (zoals een plant of water) wordt opgenomen als dat er naar de buitenlucht wordt uitgestoten. Op dit punt is de netto-uitwisseling tussen het medium en de atmosfeer exact nul.

Dit principe werkt als volgt:

  • Boven het compensatiepunt: Als de ammoniakconcentratie in de buitenlucht hoger is dan het compensatiepunt, vindt er netto depositie plaats; de vegetatie of het water neemt ammoniak op uit de lucht.
  • Onder het compensatiepunt: Als de concentratie in de buitenlucht lager is dan het compensatiepunt, treedt er netto emissie op; de planten of het water stoten juist ammoniak uit naar de atmosfeer.

Ik snap dat dit voor de onderzoekers van dit onderzoek van Wichink Kruit best goed zou uitkomen, maar de hoogte van de achtergrondconcentratie heeft natuurlijk helemaal niets te maken met de hoogte van dit compensatiepunt.

Het is goed dat een modelleur buiten de paden durft te denken, maar het moet allemaal toch nog een beetje wetenschappelijk verantwoord blijven. In de hierboven weergegeven theorie uit 2024, waarmee het OPS opnieuw wordt ‘gered’, zijn er wat mij betreft iets te veel cirkelredeneringen en wetenschappelijke onjuistheden verwerkt, om niet op te vallen bij mensen die echt beter zouden moeten weten.

Leren van mislukkingen

Misschien dat het artikel van Wim de Vries en Gerard Ros, waar ik in mijn vorige blog aandacht op vestigde al vooruit liep op een eventuele ‘onmaskering’ van OPS, door te stellen dat de concentratie van ammoniak eigenlijk losstaat van de depositie van ammoniak.
Wanneer dat zo zou zijn dan is het natuurlijk gedaan met OPS/ AERIUS als ‘voorspeller’ van de ammoniakdepositie. OPS kan alleen werken met ammoniak-concentraties van de buitenlucht. Als hier geen depositie aan kan worden ‘opgehangen’ dan is het model natuurlijk waardeloos geworden.

Je zou dan in theorie kunnen gaan werken met satelliet-metingen, maar die kennen natuurlijk wel het grote nadeel dat een ammoniak-concentratie alleen vanuit de hoogte kan worden bekeken en we dus te maken krijgen met de vreemde eenheid micromol (één miljoenste mol) per vierkante meter. Hieronder is bijvoorbeeld de kaart te zien van satellietonderzoeksbureau Caeli, die in 2022 werd gebruikt bij de landbouwcommissie die over het ammoniakbeleid ging.

In dat geval tellen de bronnen (de stallen) hard aan bij een weergave van de ammoniakconcentratie per oppervlakte-eenheid en dat is dan ook te zien in deze opnames, waaruit nogal gemakkelijk de conclusie kan worden getrokken dat de ammoniakemissies veel minder ver verspreid worden dan algemeen wordt aangenomen.

Maar we weten dus niet hoe de gemeten Ammoniak-kolom zich vertaalt naar ammoniak-depositie…

De ‘successen’ van Wilchink Kruit kennen uiteraard wel een leerzaam aspect. Het spelen met gewascompensatiepunten en depositiesnelheden heeft grote consequenties voor de berekeningen met computermodellen.

En in dat kader wil ik toch ook een lans breken voor het serieus nemen van de daadwerkelijke metingen van het UvA in hun veel bekritiseerde ammoniakonderzoek uit 2023, waarmee ik deze blogreeks begon.

De onderzoekers hebben hun onderzoek niet geplaatst weten te krijgen in een wetenschappelijk tijdschrift, wat ik drie jaar geleden eigenlijk al aan zag komen. Maar eigenlijk is dat best jammer, want in dit (4 jarige) onderzoek zijn ammoniak metingen te vinden ten aanzien van een droge en natte depositie, waarbij aannames zijn gedaan over droge depositie die bij gewassen zou plaats vinden, maar die dus helemaal niet terug te vinden waren.

Voor de duidelijkheid nogmaals de kaart uit dit onderzoek die in de vorige blog ook al te vinden was.

De ‘uptake through plants’ werd gezet op 43 kg N/jr binnen de 100 meter cirkel rondom het bedrijf en op 364 kg N/jr binnen de 500 meter cirkel. Dit waren immers de waarden die konden worden berekend met het OPS-model (AERIUS). Maar die ‘droge depositie’ was er helemaal niet.
Logisch ook, omdat de achtergrondconcentratie (5,8 µg/m3) veel te laag was om het gewascompensatiepunt van Engels raaigras te bereiken, en dus te zorgen voor ammoniak-opname.
Santink vond in het WUR-onderzoek “Nitrogen deposition and ammonia concentrations in the Dwingelderveld as affected by surrounding dairy farms”.(2012) een gewascompensatiepunt van 14,5 μg/m³ voor stikstofarme gerstplanten, dus hoe zou Engels raaigras, gewend aan nog veel hogere stikstofconcentraties, bij deze achtergrondconcentraties ammoniak op kunnen nemen? En daaraan gekoppeld; hoe zou de door OPS voorspelde ‘droge depositie’ dan überhaupt plaats kunnen vinden?

Naast de modelmatige problemen leidt dit overigens naar nog een intrigerende vraag:

– Wanneer het gewascompensatiepunt voor gewassen die stikstof-rijke (eutrofe) omstandigheden prefereren veel hoger ligt dan dat van de planten die onder natuurlijke omstandigheden een veel lager gewascompensatiepunt hebben (zoals uiteengezet in de vorige blog), waarom is een hogere ammoniakconcentratie in de lucht dan schadelijk voor de laatste groep? Zij kunnen immers veel meer stikstof uit de lucht opnemen dan de groep stikstofminnende planten, waardoor hun concurrentiepositie ten opzichte van deze groep juist wordt verbeterd. – 

Dit even terzijde, voor het OPS model waren deze onderzoeksresultaten als gevonden door de UvA desastreus. De berekende waarden zijn immers gevonden met OPS, maar dit (verklaarbare) onderzoeksresultaat kan dan toch niets anders betekenen dat dit model uitgaat van verkeerde uitgangspunten?

De vergeten ‘adder’ onder het gras

In dit geval letterlijk. Want hoewel je verschillen tussen Oost- en West Nederland kunt ‘verklaren’ door een ongezien en ongemeten Noordzee emissie, en statistische rekenmodellen; veel relevanter lijkt het dus om te kijken naar mogelijke oorzaken voor verschillen in gewascompensatiepunten en mogelijk ook andere parameters die van belang zijn voor de concentratie van ammoniak in de buitenlucht, zoals depositiesnelheden.

En dan natuurlijk bij voorkeur als het gaat over verschillen tussen Oost- en West Nederland.
Om mijn AI-gesprek nog even te vervolgen: Gemini van Google heeft hierover het volgende te vertellen:

“De hoogte van het gewascompensatiepunt (het punt waarop de totale fotosynthese van het gewas precies gelijk is aan de totale onderhoudsademhaling) wordt bepaald door alle factoren die de fotosynthese en de dissimilatie (ademhaling) van het gehele gewas beïnvloeden. (…)

De volgende omgevingsfactoren spelen dan een rol:

  • Temperatuur. Een hogere temperatuur versnelt de ademhaling (dissimilatie) sterker dan de fotosynthese bij weinig licht. Bij een hoge kastemperatuur tijdens donkere dagen stijgt het gewascompensatiepunt dus aanzienlijk.
  • CO₂-concentratie. Een hoger CO₂-gehalte verhoogt de fotosynthese-efficiëntie, waardoor het gewas bij minder licht al genoeg suikers aanmaakt en het compensatiepunt daalt.
  • Lichtkwaliteit (spectrum). Licht met een hoog aandeel fotosynthetisch actieve straling (PAR, met name rood en blauw licht) wordt efficiënter benut voor fotosynthese, wat het compensatiepunt verlaagt.
  • Water- en nutriëntenvoorziening. Stress door droogte of een tekort aan voedingsstoffen remt de fotosynthese (bijvoorbeeld door het sluiten van huidmondjes) en verhoogt de energiebehoefte voor herstel, waardoor het compensatiepunt stijgt.”

De temperatuur in het Oosten wijkt iets af van die in het Westen, maar dat gaat eigenlijk over marginale verschillen. Ook de CO2-concentratie en lichtkwaliteit zijn heel goed vergelijkbaar, maar dat geldt dus niet voor de laatste factor: nutriëntenvoorziening.

Uit de onderstaande figuur blijkt dat er, met name ten aanzien van stikstofbeschikbaarheid (onder het gras), grote verschillen zijn tussen Oost – en West Nederland.

En ja, dat zorgt dus wel voor een hoger gewascompensatiepunt in het Oosten, en dus meer emissie van stikstof aldaar (nitraat wordt in de plant omgezet in ammoniak) en dus een hogere concentratie van ammoniak ten opzichte van het westen. Maar dan  dus ook voor een mogelijke verklaring voor alle besproken “mysterieuze aspecten” die samenhangen met de modellering van reactief stikstof.

En nee, een hoge stikstofconcentratie staat hierdoor dus niet gelijk aan ook een hoge ammoniakdepositie (het gaat om emissie), waarmee we ook het OPS model eindelijk kunnen vergeten.


Geplaatst

in

door

Tags: